معرفي مختصر ناتو

ناتو (NATO) واژه مخفف نام انگليسي سازمان پيمان آتلانتيك شمالي (North Atlantic Treaty Organization) است كه فعلآ ۲۶ كشور از آمريكاي شمالي و اروپا عضو آن هستند.

اعضاي ناتو عبارتند از : بلژيك، بلغاريآ، كانادا، جمهوري چك، دانمارك، استوني، فرانسه، آلمان، يونان، مجارستان، ايسلند، ايتاليا، لتوني، ليتواني، لوگزامبورگ، هالند، ناروي، لهستان، پرتگال، رومانيا، اسلواكي، اسلووني، اسپانيا، تركيه، انگليس و آمريكا عضو آن هستند . ناتو سازماني است كه در دوران پس از جنگ جهاني دوم براي اجراي پيمان آتلانتيك شمالي در سال ۱۹۴۹ تشكيل شد. در سال هاي اوليه بعد از جنگ جهاني دوم و در واكنش به توسعه طلبي هاي شوروي سابق در كشورهاي اروپاي شرقي و مركزي در ماه مارس سال ۱۹۴۸ پنج كشور انگليس، فرانسه، بلژيك، هالند و لوكزامبورگ با امضاي معاهده بروكسل اتحاديه دفاع جمعي را تشكيل دادند .سپس آنها از كشورهاي دانمارك، ايسلند، ايتاليا، ناروي و پرتگال دعوت به پيوستن به اين فرايند كردند. دو ماه بعد با پيوستن كانادا و آمريكا به اين جمع در چهارم آوريل سال ۱۹۴۹ پيمان آتلانتيك شمالي در واشنگتن به امضا رسيد و سازمان ناتو تشكيل شد.

قلب پيمان ناتو ماده پنج آن است كه در آن كشورهاي امضا كننده توافق كرده اند حمله نظامي عليه يك يا چند كشور عضو در اروپا يا آمريكاي شمالي را به عنوان حمله به تمامي كشورهاي عضو تلقي كنند و به مقابله آن برخيزند .طبق ماده ۹ پيمان آتلانتيك شمالي براي سازمان ناتو يك ساختار متمركز متشكل از نهادهاي نظامي و مدني در نظر گرفته شده است. در رأس ناتو شوراي آتلانتيك شمالي متشكل از وزراي كشورهاي عضو قرار دارد كه حداقل هر دو سال يك بار تشكيل جلسه مي دهد. اين شورا بالاترين مرجع تصميم گيري در پيمان ناتو است و تصميمات آن به اتفاق آرا اتخاذ مي شود .

از آنجا كه ناتو براي مقابله با تهديدات نظامي شوروي سابق و پيمان ورشو تأسيس شده بود براي اين سازمان يك سيستم كامل فرماندهي نظامي براي جنگ هاي احتمالي در نظر گرفته شده كه متشكل از رؤساي ستادهاي ارتش كشورهاي عضو و سه سرفرماندهي شامل فرماندهي اروپايي، فرماندهي اقيانوس اطلس و فرماندهي انگليس است .مقر ناتو ابتدا در فرانسه قرار داشت اما پس از آن كه ژنرال دوگل سال ۱۹۶۶ در اعتراض به سيطره آمريكا بر اين سازمان از فرماندهي نظامي ناتو خارج شد به بروكسل منتقل شد .

آمريكا در چارچوب پيمان ناتو حدود ۳۰۰ هزار نيروي نظامي و تعدادي از كلاهك هاي هسته اي خود را براي مقابله با تهديدات شوروي در آلمان غربي و ساير كشورهاي اروپاي غربي مستقر كرد كه پس از فروپاشي شوروي و پايان جنگ سرد كه موجوديت پيمان ناتو به عنوان يك سازمان نظامي را زير سؤال مي برد به تدريج در صدد انتقال آنها به ساير مناطق برآمده است .اگرچه فروپاشي شوروي و وحدت آلمان در سال ۱۹۹۰ موجب شد كه نقش نظامي ناتو زير سؤال برود اما اعضاي اين سازمان با تمركز بر ناتو به عنوان يك سازمان سياسي متولي حفظ ثبات بين المللي در اروپا در صدد گسترش آن نيز برآمده اند .  پس از تشكيل ناتو در سال ۱۹۴۹ با عضويت ۱۲ كشور به مرور كشورهاي عضو آن افزايش يافته است.

يونان و تركيه در سال ۱۹۵۲، آلمان در سال ۱۹۵۵، اسپانيا در سال ۱۹۸۲ و جمهوري چك، مجارستان و لهستان در سال ۱۹۹۹ به ناتو پيوسته اند .همچنين در آخرين مرحله گسترش اين سازمان به شرق در سال 2004 با پيوستن كشورهاي بلغاريا، استوني، لتوني، ليتواني، روماني، اسلواكي و اسلووني تعداد اعضاي ناتو به ۲۶ كشور افزايش يافته است .علاوه بر اين ناتو اكنون در چارچوب جنگ عليه تروريسم در صدد ايفاي نقش در ساير مناطق جهان از جمله افغانستان و عراق برآمده است. تأكيد بيانيه هفدهمين اجلاس سران ناتو در استانبول بر اعزام تعداد بيشتري نيروي نظامي به افغانستان و آموزش نيروهاي نظامي عراق توسط ناتو بيانگر تمايلات جديد ناتو است.

آغاز تنش

ولاديمير پوتين رئيس جمهور روسيه وقتي در كنفرانس امنيتي مونيخ گسترش ناتو به شرق و نزديكترشدن نيروهاي ناتو به مرزهاي روسيه را مورد انتقاد قرار داد  و در مورد آمريكا گفت: «دولت آمريكا در همه عرصه‌‌ها پا را از حد خود فراتر گذاشته است» بسياري خبر از وقوع جنگ سرد جديدي دادند . اختلاف فعلي روسيه با آمريكا و ناتو به هيچ وجه با منازعات دوره جنگ سرد كه ماهيتي ايدئولوژيك (شرق كمونيست در برابر غرب سرمايه‌داري) داشت و اختلاف سيستمي محسوب مي‌شد، قابل مقايسه نيست.

مساله اصلي در آن است كه آمريكا همچنان خود را براي «جهان تك‌قطبي» تجهيز و آماده مي‌كند و ناتو به مثابه «اسب تروايي» است كه از نظر مسكو حاكميت و تماميت ارضي روسيه را هدف قرار داده است .ناتو پس از جنگ جهاني دوم براي مقابله با شوروي و اقمارش در اروپاي شرقي تاسيس شد و پس از تاسيس پيمان ورشو كه نمونه شرقي ناتو محسوب مي‌شد تا پايان جنگ سرد در سال 1990 به عنوان وزنه تعادل رقابت نظامي دو بلوك شرق و غرب عمل مي‌كرد.
پس از فروپاشي شوروي، پيمان ورشو از هم گسست اما ناتو همچنان به حيات خود ادامه داد. تاكنون بارها سعي شده است «ماموريت‌هاي جديدي» براي ناتو در قالب «تهديدهاي جديد» تعريف شود كه اين اتفاق نيفتاده است اما ناتو «مأموريت‌هاي جديدي» در قالب «مديريت جديد دولت سازي» براي جهان را تجربه مي‌كند.
در حال حاضر هفده هزارنيروي ناتو در كوزوو به سر مي‌برند. اين نيروها زمينه را براي تجزيه كوزوو فراهم كرده‌اند. گر چه گرايش تجزيه‌طلبي آلباني‌تبارها در كوزوو وجود دارد، اما نقش ناتو در به رسميت ‌شناختن و مشروعيت بخشي به اين گرايش غيرقابل انكار است. در آخرين طرحي كه ارائه شده و در شوراي امنيت سازمان مطرح است،‌بحث استقلال كوزوو مطرح است كه روسيه با آن مخالف است.

پروژه دولت‌سازي در كوزوو عينا در تي‌مور شرقي كه تا چند سال پيش در اختيار اندونزي بود به دست عضو غيررسمي ناتو يعني استراليا در حال اجراست. از همين رو استراليا هر روز بر پيوندهاي نظامي خود با ناتو مي‌افزايد و اين راهي است كه جاپان نيز مي‌رود. ناتو مسئول آموزش نيروهاي پوليس و ارتش عراق است و در افغانستان نيز رسما نيروهاي ناتو فعال هستند.

ناتو اخيرا حفاظت از خط لوله نفت باكو – تفليس- جيهان را نيز بر عهده گرفته است . كشورهاي شرق اروپا جملگي عضو ناتو شده‌اند و ناتو پيوندهاي حساسيت‌برانگيزي براي روسيه،  گرجستان، جمهوري آذربايجان و اكراين سامان داده است. اغراق نيست اگر گفته شود، بي‌ثباتي فعلي سياسي در اكراين در واقع ناشي از چالش ميان روسيه و ناتو (آمريكا) است كه در كيف پايتخت اوكراين صورت مي‌گيرد .پوتين در دوره زمامداري خود به اين نتيجه رسيده است كه فدراسيون روسيه با اين وسعت و جمعيتي كه دارد درشت‌تر از آن است كه بتواند نوعي روابط متعادل با اروپا را سامان دهد، از اين رو براي اتحاديه اروپا و آمريكا روسيه فقط و فقط مي‌تواند در مناسبات جهاني «يك رأي» تلقي شود. همانگونه كه لوكزامبورگ يا جزيره مالت در اتحاديه اروپا فقط يك رأي محسوب مي‌شود.
اين نگاه از نظر مسكو «تنزل رتبه» قلمداد مي‌شود و نافي منافع ملي روسيه و حاكميت اين كشور است.
ناتو در رويكرد جديد خود فقط با چالش و مقابله روسيه روبرو نيست. چنانكه حتي در قضيه استقرار سامانه‌هاي موشكي آمريكا در جمهوري چك و لهستان، گرچه دولت‌هاي اين دو كشور، به خواسته آمريكا تن دادند، اما مردم اين كشورها با اين استدلال كه استقرار اين موشك‌ها در چارچوب منافع آمريكاست و نفعي براي ملت‌هاي چك و لهستان ندارد، بي‌د‌رنگ با تظاهرات خياباني لب به اعتراض گشوده‌اند.

سپر موشکي آمريکا

فرانس يوزف يونگ، وزير دفاع آلمان پيشنهاد كرد سپر موشكي آمريكا كه قرار است در لهستان و جمهوري چك راه‌اندازي شود در زير چتر پيمان ناتو قرار گيرد .فرانس يوزف يونگ اين مطلب را پس از نشست وزيران دفاع ناتو در شهر ويسبادن آلمان اعلام كرد و افزود كه به دليل گفت‌وگوهايي كه در همه مراحل بين پيمان آتلانتيك شمالي و روسيه برگزار مي‌شود با قرار گرفتن سپر موشكي آمريكا دركشورهايي كه عضو پيمان ناتو هستند مي‌توان به نگراني روسيه پايان داد.

 در حاشيه اين نشست مشخص شد كه آمريكا علاوه بر استقرار پايگاه‌هايي در لهستان و جمهوري چك در نظر دارد سيستم موشكي در قفقاز نيز ايجاد كند .روسيه بارها اعلام كرد كه استقرار اين سيستم را به عنوان خطري براي سيستم دفاعي خود مي‌داند و اين استدلال آمريكا را كه اين سيستم براي ردگيري موشك‌هايي از كره‌شمالي و احتمالاً ايران است نمي‌پذيرد.

همچنان وزير دفاع آلمان گفته است كه يك سيستم دفاعي چندمليتي بهتر است جايگزين طرح آمريكا شود .سخنان وزير دفاع آلمان با واكنش‌هاي گوناگوني روبه‌رو شد و يك ديپلمات فرانسوي كه در نشست ويسبادن حضور داشت به خبرگزاري فرانسه گفت كه از آنجا كه آلمان ديدي انتقادي به برنامه موشكي آمريكا در لهستان و چك داشت اين پيشنهاد يونگ غير منتظره بود .در آلمان نيز اين پيشنهاد وزير دفاع در تضاد با سخنان وزير خارجه اشتاين ماير است كه ديدي انتقادي نسبت به استقرار اين موشكها در چك و لهستان دارد .در همين حال روزنامه گاردين نيز نوشت كه علاوه بر بحران بين روسيه و آمريكا بر سر استقرار موشك‌هاي آمريكايي در كشورهايي كه روزي عضو پيمان ورشو و متحد روسيه بودند، سخنان رئيس تازه سازمان اطلاعات ملي آمريكا كه دموكراسي در روسيه را به چالش كشيده بود نيز روابط آمريكا و روسيه را در شرايط بحراني قرار داده است.

سکرترجنرال ناتو در گفت‌وگويي با روزنامه فايننشيال تايمز آلمان گفته است بايد به فکر تهديدات باشيم.

ناتو به اروپاي غربي هشدار موکدي درباره توان موشک‌هاي دوربرد ايران و کورياي شمالي داد. اين پيمان نظامي به فکر ايجاد سپري حفاظتي است و روسيه به تخريب آن سپر تهديد کرده است.
ياپ دو هوپ شفر، سکرترجنرال ناتو در گفت‌وگو با روزنامه فايننشيال تايمز آلمان گفت: اگر ما آزمايش موشکي کورياي شمالي و توان ايراني‌ها و آنچه مي‌گويند را نظاره ‌گر باشيم، دلايلي وجود دارد که بايد فکر تهديدات باشيم.
نمايندگان عالي‌رتبه ناتو بر اساس اطلاعاتي که فايننشيال تايمز آلمان به دست آورده است، قصد دارند در هفته‌هاي آينده سناريوي سکرترجنرال  خود را مورد استفاده قرار دهند تا به تبليغ نصب سيستم سپر موشکي در اين قاره بپردازند .اين پيمان نظامي قصد دارد از طريق مذاکرات در مهم‌ترين پايتخت‌هاي اروپايي ترديدهايي که باعث مخالفت با استقرار اين سيستم ضدموشکي آمريکايي مي‌شود را رفع کنند. به گفته بسياري از نمايندگان ناتو سپر حفاظتي آمريکا که در لهستان و جمهوري چک مستقر مي‌شود تقريبا همه اروپا را از تهديدات موشکي احتمالي ايران و کورياي شمالي مصون مي‌دارد.
ولاديمير پوتين، رييس جمهور روسيه بارها انتقاداتي را عليه اين سپر موشکي مطرح کرده است. ژنرال‌هاي روس نيز در همين حال تهديد کرده‌اند اگر لازم باشد بخشي از اين سيستم را به صورت نظامي به تعطيلي مي‌کشانند . ناتو در مناقشه‌اي سنگين بر سياستمداران ارشد اروپايي و بخشي از اعضايش فشار مي‌آورد. ژاک شيراک، رييس جمهور فرانسه درباره اين طرح آمريکايي هشدار داد: "ما بايد بسيار محتاط باشيم تا خود را از شکل‌گيري خط انشقاق جديدي در اروپا يا بازگشت به نظم گذشته محافظت کنيم.
ژان آسلبورن، وزير امور خارجه لوگزامبورگ هم گفت: اگر ما روسيه را به گوشه برانيم، در اروپا شاهد ثبات نخواهيم بود .آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان نيز خواستار مذاکرات فشرده با روسيه شده است.

دو هوپ شفر بر خلاف اين اظهارات از سپر موشکي دفاع کرد. وي گفت: لازم نيست نابغه فنون يا انيشتن باشيم تا بفهميم که اين سيستم هدفش روسيه نيست. اين سيستم توانايي آنها را براي وارد کردن ضربه اول تقليل نمي‌دهد .در مقر اصلي ناتو در بروکسل اکنون فقط طرح‌هاي مطرح هستند که موافق سپر آمريکايي‌اند.

بر اساس اين طرح‌ها، هزينه‌هاي محافظت به صورت قابل توجهي کاهش مي‌يابند.
جنوب شرقي قاره اروپا در برابر راکت‌هاي کوتاه برد محافظت خواهند شد. دو هوپ شفر گفت: نبايد در سيستم سپر موشکي اروپا ليگ دسته اول و دسته دوم وجود داشته باشد. براي من ناگسستني بودن امنيت، اصلي بسيار مهم است. من علاقه‌مندم مباحث در ناتو را بر اين مبنا پيش ببرم.
قرار است وزيران دفاع 26 عضو ناتو در ماه ژوئن درباره اين طرح با يکديگر بحث کنند.
علاوه بر ترديدهاي سياسي، دولت‌هاي اروپاي غربي به کارآمدي سپر آمريکايي ترديد دارند. اين پروژه 10 ميليارد دالر در سال هزينه دارد و آزمايش‌هايش به نتايج مختلفي منجر شده است. همچنين اين سپر فقط براي حملاتي طراحي شده است که با تعداد اندکي راکت صورت بگيرد و براي حملات در مقياس بزرگ‌تر نمي‌توان زياد روي آن حساب باز کرد .دو هوپ شفر در همين حال پروژه آمريکا را قابل تلفيق دانست: ما بر روي يک سيستم کار مي‌کنيم تا از نيروهاي‌مان حمايت کنيم، نه از مراکز جمعيتي و محدوده آنها. بعدتر مي‌توان تلفيق هر دو سيستم را با يکديگر داشت.

آمريکا براي اولين بار به صورت رسمي از جمهوري چک خواست تا خاک خود را براي استقرار بخشي از سيستم‌هاي جنجالي سپر موشکي آمريکا در اروپا در اختيار اين کشور قرار دهد .ميرک توپولانک، نخست وزير جديد و سياستمدار محافظه‌کار جمهوري چک با اعلام اين مطلب افزود، آمريکا قصد دارد در يک منطقه نامشخص اين تاسيسات راداري را مستقر کند .وي اعلام کرد که دولت سبز او در ماه‌هاي آينده با واشنگتن در اين باره مذاکره کند .مطبوعات پراگ پيش از اين گزارش کرده بودند که پنتاگون قصد دارد يک تاسيسات راداري را در چک و يک انبار راکتي را در لهستان مستقر کند.

اين اخبار تاکنون به صورت رسمي تاييد نشده بودند .در همين حال توپولانک نيز در آن زمان به صورت غيرمستقيم تاييد کرده بود که به دليل مخالفت‌هاي چک، وزارت دفاع آمريکا از موضوع استقرار حدود ده  موشکي صرف‌نظر کرده است .وي گفت، وي شخصا در مذاکرات مربوط به تاسيسات سپر موشکي حضور خواهد داشت . ولاستا پارکانوا، وزير دفاع چک نيز تصديق کرد که اين موضوع "حساس" است .اين سياستمدار دموکرات مسيحي افزود، سپرموشکي مي‌تواند امنيت چک را بالا ببرد .

کارشناسان آمريکايي سال گذشته براي تعيين محل استقرار سيستم سپرموشکي آمريکا به چک و لهستان سفر کرده‌اند .اين اولين سپرموشکي آمريکا خارج از مرزهاي اين کشور خواهد بود، سيستم‌هايي که در حال حاضر در کاليفرنيا و آلاسکا واقع شده‌اند . كشور‌هايي كه در گذشته عضو پيمان ورشو بوده‌اند تهديدي آشكار عليه روسيه محسوب مي‌شود.

درين گيرودارژنرال ولاديمير پوپووكين رييس بخش فضايي ارتش روسيه،كه مسووليت يافتن موقعيت موشك‌ها برعهده آن است، ضمن بيان مطلب فوق افزود: تحليل ما حكايت از آن دارد كه استقرار يك سيستم راداري در جمهوري چك و يك سيستم استقرار دفاع موشكي در لهستان آشكارا تهديدي را عليه روسيه ايجاد خواهد كرد.

ايالات متحده آمريكا مذاكراتي را با جمهوري‌هاي سابق بر اين كمونيست چك و لهستان براي استقرار سيستم دفاع موشكي در شرق اروپا انجام داده است ، اين كشور‌ها كه پيش از اين عضو پيمان ورشو بودند اكنون در ناتو (سازمان پيمان آتلانتيك شمالي) عضويت دارند .آمريكا در نظر دارد تنها يك سيستم راداري در جمهوري چك نصب كند و سيتم‌هاي پرتاب موشك را در لهستان.

تلاش‌هاي آمريكا در استقرار سيتم‌هاي دفاع موشكي در اقمار سابق اتحاد جماهير شوري(كشور‌هايي كه سلبق بر اين در بلوك شرق عضويت داشتند) كه اكنون اغلب آن‌ها از اعضاي ناتو محسوب مي‌شوند،همواره انتقادات روسيه را برانگيخته و سبب شده تا خاطرات دوران جنگ سرد در اذهان مردم زنده شود.

 پس از اعلام اتخاذ چنين تصميمي از سوي آمريكا ،اندري كوكوشين يكي از روساي پيشين شوراي امنيت ملي روسيه كه اكنون رياست كميته روابط با جمهوري‌هاي سابق شوروي در دوماي (مجلس) روسيه را عهده دار است،نسبت به اتخاذ تصميمي جهت مقابله به مثل با اين تصميم آمريكا هشدار داده است .

درحالي كه مقامات آمريكايي ادعا كرده‌اند اين سيستم موشكي براي دفاع از اروپا در برابر موشك بين قاره‌اي،كه ممكن است از نقاط ديگر جهان شليك شوند، استقرار مي‌يابند، روس‌ها معتقدند كه استقرا اين موشك‌هاي دفاعي آمريكا در شرق اروپا تعادل نظامي در اين قاره را برهم خواهد زد و دوره‌اي از رقابت گسترده تسليحاتي را در پي خواهد آورد .

ناتو سازمان دفاعي- نظامي بلوك غرب بود كه پس از جنگ جهاني دوم براي جلوگيري از نفوذ سياسي -نظامي اتحاد جماهير شوروي و كشور‌هاي بلوك شرق تاسي شده بود. كشور‌هاي بلوك شرق نيز سازمان كشور‌هاي عضو پيمان ورشو را در مقابل سازمان پيمان اتلانتيك شمالي(ناتو) به منظور جلوگيري از نفوذ غرب در بلوك شرق تاسيس كرده بودند