ازبكستان
و حاکميت اسلام کريم اف

(عتيق الله از پلخمری)

 

معرفي کشور ازبکستان

ازبکستان در آسیای مرکزی در ً 33 َ 45 - ً 11 َ 37 درجه عرض شمالی و ً 10 َ73- ً00 َ 56 طول شرقی و بطور کلی در میان رودخانه های آمودریا و سیر دریا قرار گرفته است. طول این کشور از شرق به غرب حدود 1425 و از شمال به جنوب 930 کیلومتر می باشد. این کشور از شمال شرقی از طریق کوهای پسکام، سلسله جبال چاتقال، سلسه جبال فرغانه و آلای به قرقیزستان، از شمال به شمال غربی از طریق فلات استورت، دریاچه آرال، صحرای قزل قوم، سلسله جبال کارژانتاو و بخش شمال شرقی سلسله جبال اوگام به قزاقستان از جنوب شرقی از طریق سلسله جبال کورامین، ترکستان، زرافشان، حصار و باباتاق به تاجیکستان، از جنوب غربی از طریق آمودریا، کوه های کوه تنگ تاو، جنوب فلات استورت و صحراهای شنی راست آمودریا به ترکمنستان و بلاخره از جنوب از طریق آمودریا به افغانستان منتهی می شود.

مجموع مرزهای ازبکستان 6221 كیلومتر است. این کشور 2203 کیلومتر با قزاقستان، 1099 کیلومتر با قرقیزستان، 1161 کیلومتر با تاجیکستان، 1621 کیلومتر با ترکمنستان و 137 کیلومتر با افغانستان مرز مشترک دارد. ازبکستان 4/447 هزار کیلومتر مربع (56 کشور جهان) مساحت دارد و از لحاظ وسعت در بین کشور های مشترک المنافع (شوروی) پس از روسیه، قزاقستان، اوکرائین و ترکمنستان قرار گرفته است. به عبارت دیگر ازبکستان از مجموع کشورهای اروپایی انگلیس، بلژیک، دانمارک، سوئیس و اتریش بزرگتر است.

آبهای داخلی: الف- دریاچه ها: تقسیم بندی منابع آبی در خاک ازبکستان بسیار متفاوت است. در جلگه های وسیع که قریب دو سوم خاک ازبکستان را در بر می گیرد، منابع آبی خیلی کم است و بالعکس در سلسله کوه ها، منابع آبی فراوان وجود دارد. بطور کلی دریاچه های این کشور در محدوده رودها قرار گرفته است.  بزرگترین دریاچه ازبکستان دریاچه آرال نام دارد.

دیگر دریاچه های مهم عبارتند از:دریاچه آرناسای، دریاچه دنگیزکول ،دریاچه ساری قمیش و دریاچه شور کول. دریاچه آرال در شمال غربي ازبکستان قرار گرفته است.حداکثر طول دریاچه 492 کیلومتر و حداکثر عرض آن 292کیلومتر و میزان شوری آب 13-11 درصد بود. این دریاچه از آمودریا و سیردریا (جیحون و سیحون ) مشروب می شود. اما امروزه بواسطه توسعه سیستم آبیاری کشاورزی و مصرف فزاینده آب این دو رودخانه برای افزایش تولید پنبه میزان آب وارد شده با آرال کاهش یافته و در نتیجه این تغییرات سطح آب، دریاچه آرال پائین آمده و میزان شوری آب افزایش یافته سبب بروز فاجعه زیست محیطی در منطقه شده است.

ب- مخازن آب: در ازبکستان تعداد مخازن مصنوعی آب نسبتا زیاد است که ذیلا به تعدادی از آنها اشاره می شود:  چاروق، اندیجان، تالی مرجان، کته قورغان، چیم قورغان، قوی مزار.

کوه ها: قسمت اعظم خاک ازبکستان از جلگه (79%) و بقیه از کوه ها و فرورفتگیهای بین کوه ها تشکل شده است. از غرب و شمال غرب به طرف شرق و جنوب شرقی سرزمین ازبکستان به تدریج بلند می شود .بخش غربی و جنوب غربی سلسله جبال تیان شان و حصار-آلای در ازبکستان قرار دارد که به تدریج در جنوب و غرب از ارتفاع آن کاسته می شود و به جلگه تبدیل می شوند.سلسه جبال کارژانتا و اوگام، پسکام، چاتقال، قورمه که جزو سلسله کوه های تیان شان غربی محسوب مي شود از تالاس - آلاتاو در مرز با قرقیزستان شروع می شود. بلندترین قله تالاس-آلاتاو، قله ماناس 4482 متر ارتفاع دارد و بلندترین قله سلسله جبال چاتقال در خاک ازبکستان قله چمیان بزرگ با 3309 متر ارتفاع است. بین سلسله جبال چاتقال و قورمه، وادی آهنگران با 3000-2500 متر ارتفاع قرار گرفته است.  در جنوب، سلسله جبال زرافشان و سلسله جبال حصار قرارگرفته است و رشته کوههایی که در جنوب غربی آن قرار دارند عبارتند از یکه باغ، سرخان تاو، کوه تنگتاو، بای سون تاو، چک چر و ...بلندترین قله ازبکستان در سلسله جبال حصار قرار دارد بنام حضرت سلطان با 4643 متر ارتفاع.در جنوب ازبکستان سلسله جبال بابا تاق در همسايگي تاجیکستان قرار گرفته است که بلندترین قله آن زرکس 2292 متر ارتفاع دارد.

رودها: پراکندگی رود ها در ازبکستان یکسان نيست. در جلگه ها رود ها خیلی کم ولی در مناطق کوهستانی رود های زیادی وجود دارد. منبع اصلی رودخانه های ازبکستان ذوب برف های موجود در کوهستان است. رودخانه های عمده ازبکستان، سیر دریا و آمودریا و شاخه های منشعب از آنها است که در خارج از ازبکستان شکل می یابند. آمودریا از کوه های هندوکش سرچشمه می گیرد. بطور کلی استان خوارزم و جمهوری خودمختار قره قالپاقستان از آب آمودریا برای آبیاری استفاده می کنند. همچنین قسمت های میانی آمودریا در آبیاری استان های بخارا و قشه دریا نیز مورد استفاده قرار می گیرد. سیردریا بعد از آمودریا پرآب ترين رودخانه آسیای مرکزی محسوب مي شود. سیر دریا از خاک قرقیزستان سرچشمه می گیرد. از دیگر رودخانه های ازبکستان می توان به رود خانه های چرچیق با 397 کیلومتر طول، زرافشان با 800 کیلومتر طول، قشقه دریا با 373 کیلومتر طول، آهنکران با 236 کیلومتر طول، سرخان دریا با 196 کیلومتر طول و نارین با 817 کیلومتر طول اشاره كرد.

آب و هوا: بخش اعظم ازبکستان در منطقه معتدل و قسمت غربی آن در منطقه خشک قرار گرفته است. بطور کلی ویژگی عمده آب و هوای ازبکستان، اختلاف زیاد دما، مقدار کم بارندگی سالیانه و تابش زیاد آفتاب است. گرمترین ماه در طول سال ماه ژوئیه و در نقاط کوهستانی ژوئیه و اوت است. متوسط درجه حرارت در این ماه در جلگه ها و دامنه کوهپایه ها به 30-25 درجه و در جنوب به 32-31 درجه بالای صفر می رسد. حداکثر گرما در تابستان از 42 درجه فراتر رفته و گاهی به 50 درجه نیز می رسد. این میزان در مناطق کویری 60-70 درجه بالای صفرنیز می رسد. سرما در ماه ژانویه به اوج خود می رسد. شدت سرما در ماه زمستان گاهی تا 38-35 درجه زیر صفر نیز پايين مي رود.

رطوبت هوا در در زمستان معمولا در ساعت شب و صبحها در بالاترین حد خود قرار دارد. رطوبت متوسط در ژانویه 85-75% است که ماه ژوئیه در مناطق بیابانی به 25-20 % کاهش می یابد.بادهای موسمی: ازبکستان از لحاظ اقلیمی در منطقه گرمسیر قرار گرفته است.وزش باد در دوران زمستانی معتدل و در دوران تابستانی دارای بادهای استثنایی است. در جنوب استان سرخان دریا (ترمذ )بادهای گرم و خشک معروف به باد افغانی حاوی شن و غبار است كه در طول سال و بخصوص در بهار می وزد. در ناحیه ترمذ سرعت باد به 15-20 نتر در ثانیه می رسد .وزش باد در این کشور از سمت شمال است. زلزله: ازبکستان یک کشور زلزله خیز است. زمين لرزه هایی به شدت 8- 9 ریشتردر این کشور رخ داده است. از جمله در فرغانه، اندیجان، تاشکند.

پوشش گیاهی: در ازبکستان نزدیک به 3000 نوع گیاه یافت می شود که 250 نوع آن منحصر به فرد هستند. همچنین 57 نوع خزنده، 2 نوع دوزیست، 91 نوع پستاندار و بیش از 400 نوع پرنده در خاک ازبکستان وجود دارد. بطور کلی می توان گفت که نباتات و جانوران موجود در ازبکستان با کشور های منطقه قفقاز و خاور میانه از جمله ایران شباهت زیادی دارند.

شهر های مهم :شهر های مهم ازبکستان عبارتند از تاشکند، سمرقند، نمنگان، اندیجان، بخارا، فرغانه، خوقند. مرکز ازبکستان تاشکند است و تنها شهر آسیای مرکزی است که در آن مترو وجود دارد.

جمعیت و ترکیب و پراکندگی آن: براساس آخرین آمار، جمعیت ازبکستان به 24 ملیون نفر میرسد (چهلمین کشور جهان) و در میان کشور های CIS همچنان پس از روسیه و اوکراین قرار گرفته است.این کشور پر جمعیت ترین کشور آسیای مرکزی است. تراکم جمعیت آن 48 نفر در هر کیلومتر مربع می باشد .در این کشور 129 ملیت ساکن هستند. رشد جمعیت: میزان رشد جمعیت در ازبکستان بالاتر از میزان رشد جمعیت در کشور های مشترک المنافع بوده، پس از تاجیکستان در بین کشور های آسیای مرکزی مقام دوم را دارد. از 1897تا1991 جمعیت شوروی دو برابر شد در حالی که در همین مدت جمعیت ازبکستان 5/5 برابر شد. از لحاظ ترکیب سنی این کشور یکی از جوانترین جمهوری ها در بین کشور های مشترک المنافع محسوب می شود. گفتنی است که در سالهای 100-1910 هر خانواده ازبکی بطور متوسط 9-10 فرزند داشته که این رقم در 1911- 1939 به 6- 7 فرزند کاهش یافته است.

مهاجرت: ترکيب ملی جمعیت ازبکستان از نیمه دوم قرن 19 و آغاز قرن 20 شکل گرفته است. در آن زمان پس از اشغال آسیای مرکزی توسط روسیه این کشور اقدام به کوچ دادن اقلیتهای اروپایی به این منطقه كرد. روسیه تزاری ضمن تبعید تعداد زیادی از مسلمانان به سیبری و نقاط دیگر روسیه، عده دیگری از روسها را نیز از نواحی دیگر کوچ داده و در آسیای مرکزی مستقر كرد. تازه واردین به منطقه شخصیتهای نظامی، تجاری و صنعتی و متعاقبا زندانی های سیاسی بودند. پس از انقلاب سال 1917 دهقانان و کارگران روسیه، قفقاز و اوكراين به این منطقه سرازیر شدند. در اوت 1937 به دستور استالین کره ای های مقیم خاور دور به قزاقستان و اسیای مرکزی منتقل شدند. درآن هنگام 70 هزار کره ای به قزاقستان و آسیای مرکزی تبعید شدند و تا اکتبر 1937، 120 هزار کره ای به منطقه منتقل شدند.

در طول جنگ جهانی دوم انتقال جوامع مسیحی از مناطق بالتیک و غیره به جمهوری های مسلمان نشین در آسیای مرکزی به منظور اعمال نظارت بر مسلمانان از طریق اشغال پستهای حساس و کلیدی صورت گرفت (آلمانیها از سواحل رود ولگا، تاتارهای کریمه، ترکهای مسخطی و ..) در سالهای 1985 قریب به 34 هزار نفر و در 1990 حدود 179 هزار نفر از ازبکستان مهاجرت کردند که این میزان پس از فرو پاشی شوروی و تشکیل جمهوری مستقل در آسیای مرکزی به 7/74 هزار نفر در سال 1994 رسيد و میزان مهاجرین از ازبکستان بالغ بر 100 هزار نفر شد.قابل ذکر است که اکثریت این مهاجرین را اقلیتهای روس و یهود تشکیل می دهند. همچنین مهاجرت در داخل ازبکستان به دلایل بهداشتی، سطح تحصیلات و یافتن کار انجام می پذیرد. اخیرا مهاجرت مردم روستایی به شهرها افزایش یافته است .مقصد مهاجرین عمدتا تاشکند، سمرقند، اندیجان و فرغانه است که صنایع پیشرفته تری را دارا بوده و غالب دفاتر تجاری و صنعتی شرکتهای خارجی در این مناطق تشکیل شده اند.

سابقه تاریخی تشکیل جمعیت: سرزمین فعلی ازبکستان از دوران پیش از تاریخ مسکونی بوده، تمدنهای گوناگونی را به خود دیده است. در قرن ششم قبل از میلاد بخش اعظم این سرزمین در محدوده حکومت هخامنشی قرار داشت. اسکندر کبیر در سال 329 قبل از میلاد به این ناحیه تاخت و پس از ویران كردن شهر های زیادی از جمله سمرقند سرزمین کنونی ازبکستان را جزیی از کشور یونانی باکتریا گردانید. این ناحیه در قرن اول میلادی تحت سیطره حکومت امپراطوری کوشان قرار گرفت که خود سرانجام به دست هونها از میان رفت. ازبکستان تا اواسط قرن ششم میلادی تحت سلطه حکومت خانات ترک درآمد.
اعراب در نیمه دوم سده هفتم میلادی با فتح آسیای مرکزی، اسلام و خط عربی را به میان ساکنان ناهمگون این خطه آوردند.اسماعیل سامانی در سال 873 م با تسلط خود بر ماوراءالنهر و خوارزم، سلطه سامانیان بخارا را بنیان نهاد. قره خانیان که بیشتر هویت ترکی داشتند ،سامانیان را در سال 999م از حکومت برکنار کردند .در اواخر قرن 10م قبایل سلجوقی رفته رفته در ماوراءالنهر استقرار یافتند و توانستند تا اوایل قرن 12 بیشتر خاک ازبکستان کنونی را به کنترل خود درآورند. لیکن در سال 1137م به سختی از قره ختائیان شکست خوردند.خوارزمشاهیان که ابتدا به قره ختائیان کمک کرده بودند تا به قدرت برسند، در پایان قرن 12م خود حکومت آنان را برانداختند. پس از مرگ چنگیز خان، الیوس جغتای دومین فرزند چنگیز حکمفرمای ازبکستان شد، اما پس از او میان سرزمینهای مختلف امپراطوری مغول یک جدال همیشگی حاکم شد. سرانجام قبایلی که پیش از آن ( الوس جوجی ) را تشکیل می دادند، حکومت را در دست گرفتند. برحسب ظاهر ازبک ها نام خود را از ازبک خان (1342-1282 ) که به دین مبین اسلام مشرف شده بود، اقتباس کرده اند. هر چند اساساً ازبکها از تجمع قبایل ترک بوجود آمدند با این حال رهبری آنان به دست امرای مغول بود. ابوالخیرخان (1412)یکی از اخلاف شیبان و جوانترین فرزند جوجی، پایه قدرت ازبکها را در آسیای مرکزی بنا نهاد.

اقوام نژادها و روابط آنها  :ازبکستان قریب به 129 ملیت مختلف را در خود جای داده است و بیش از 70% جمعیت این کشور را ازبکها تشکیل می دهند. اقلیتهای عمده این کشور عبارتند از: روسها، تاجیکها، تاتارها، قزاقها، کره ایها، قرقیزها اوکراینی ها و آلمانیها.در ژوئن 1989 بین ازبکها و اقلیت ترکهای مسخطیها (مهاجران گرجستان) در منطقه فرغانه درگیری بوجود آمد که در ظاهر علت آن بیکاری و کمبود مسکن بود. در این درگیری صدها نفر که اکثر آنها مسخطی بودند به هلاکت رسیدند. پس از درگیری مذکور، ترکهای مسخط خواهان بازگشت به وطن خود شدند که با مخالفت دولت گرجستان روبرو شد و به ناچار عازم روسیه شدند.هم چنین در ماه ژوئن 1990 در ارتباط با درگیری هایی که قبلا در شهر «اوش» قرقیزستان بین ازبکهای مقیم آن منطقه و قرقیزها روی داده بود، دولت ازبکستان ضمن اعلام وضعیت فوق العاده در استان اندیجان از عبور 15 هزار مرد مسلح ازبک که به حمایت از هموطنان خود عازم اوش بودند ممانعت به عمل آورد.از آن تاریخ به بعد به لحاظ کنترل شدید دولت، درگیری نژادی منجر به جنگ و خونریزی بین ملیتها و نژادهای مختلف مقیم ازبکستان روی نداده است. روسها که قبل از فروپاشی شوروی از موقعیت بالایی در ازبکستان برخوردار بودند بطور طبیعی پس از استقلال جمهوری، موقعیت قبلی خود را از دست داده و از امتیازات سابق برخوردار نبودند، لذا در این رابطه رعایت حقوق اقلیت روس در ازبکستان از طرف روسیه مطرح و پیگیری می شود. روسیه خواهان اعطای تابعیت مضاعف به اقلیت روس ساکن ازبکستان است که مقامات ازبکستان با آن مخالفت كردند.

زبان وخط  :در حال حاضر خط رسمی این کشور «کیریل» است و طبق مصوبه شورای عالی جمهوری ازبکستان در تاریخ 20 سپتامبر 1993 از سال 2000 میلادی خط لاتین به جای خط کیریل مورد استفاده قرار گرفت.هم چنین بر اساس مصوبه یازدهمین اجلاسیه شورای عالی ازبکستان در سال 1989 زبان رسمی این کشور به زبان ازبکی تغيير يافت. در مصوبه مذکور تصریح شده است که از سال 1997 استفاده از زبان ازبکی در کلیه محاورات رسمی الزامی است و لذا افرادی که از سال 1997 به زبان ازبکی آشنایی نداشته باشند نخواهند توانست به پست دولتی دست یابند. قابل ذکر است که در بین سالهای 1923-1865 خط عربی با تعدیل مختصری در ازبکستان مورد استفاده قرار می گرفته است. در سالهای 30-1923 تعدیل مجددی در خط عربی به عمل آمد. در سالهای 40-1934 خط لاتین در این کشور به عنوان الفباي دوم و از سال 1940 خط کیرل (روسی) به عنوان تنها خط رسمی مورد استفاده قرار گرفت. در سال 1956 در خط کریل نیز تعدیل هایی به عمل آمد.

جغرافیای سیاسی ازبکستان :ازبکستان با 447400 کیلومتر مربع معادل 172741 مایل مربع با 23 ملیون نفر پرجمعیت ترین جمهوری آسیای مرکزی محسوب می شود. این کشور در قلب آسیای مرکزی بین رودهای سیر دریا و آمودریا قرار گرفته، با تمام جمهوری های آسیای مرکزی مرز مشترک دارد . موقعیت مرکزی و جمعیت این کشور موجب شده است که امروزه این جمهوری نقطه ارتباطی مناسبی برای کل آسیای مرکزی باشد .قسمت اعظم مرزهای ازبکستان از جلگه ها می گذرد که به توسعه حمل و نقل و روابط اقتصادی با کشور های دیگر مساعدت می نماید .کشورهای آسیای مرکزی به سبب عوامل جغرافیایی،اقتصادی، تاریخی، فرهنگی، قومی و مذهبی خود از ویژگی های خاصی در روابط ژئو پلتیک و اقتصادی خویش برخوردارند. نخست آنکه ازبکستان در قلب آسیای مرکزی از لحاظ جغرافیایی در محل تقاطع اروپا در غرب و آسیا در شرق و شمال به روسیه و از جنوب به جهان اسلام محدود است و بدین سان از موقعیت استراتژیک بسیار عمده ای برخوردار است.

دوم آنکه ازبکستان، مستقیما به آبهای آزاد راه ندارد. کشورهای آسیای مرکزی تنها می توانند با عبور از خاک همسایگانشان به آبهای آزاد جهان راه پیدا کنند.

سوم آنکه در ازبکستان منابع طبیعی به ویژه گاز، نفت، ذغال سنگ و طلا به وفور یافت می شود. علاوه بر این ازبکستان دارای شرایط مناسبی جهت کشت پنبه و سایر محصولات کشاورزی است. (این کشور سومین صادر کننده پنبه و هفتمین تولیدکننده طلا در جهان است. )

چهارم آنکه، ازبکها با فرهنگ اسلامی پیوندهای دیرینه دارند و در واقع هویت خود را از اسلام گرفته اند.
آسیای مرکزی با خصوصیات جغرافیایی خود زمانی مسافت مهمی از جاده معروف ابر